Wzmocnij odporność na zimę – kompendium zdrowej i naturalnej suplementacji

Surowy tran to naturalna matryca witamin A i D oraz kwasów omega-3 (EPA i DHA) – kluczowych dla bariery śluzówkowej i kontroli stanu zapalnego.

„Suplement na odporność”, czyli jaki? Założenie, że istnieje jedna substancja, która będzie wspierać pracę układu immunologicznego we wszystkich jego obszarach, brzmi prosto i obiecująco, ale tak naprawdę upraszcza coś, co z natury proste nie jest. 

Odporność nie ogranicza się do jednego procesu, który da się pobudzić jedną kapsułką. To złożony układ powiązań, reagujący na sposób odżywiania, długość snu, poziom obciążenia psychicznego, aktywność fizyczną oraz stan przewodu pokarmowego. Suplementacja może ten układ wspierać, ale nigdy nie działa w oderwaniu od całości. 

Jak dobrać preparaty, które będą naturalnie wzmacniać odporność? W tym artykule znajdziesz wiedzę na temat suplementacji – my zamykamy ją w „jednej kapsułce”, ale przygotuj się na to, że świadome dbanie o zdrowie będzie wymagać połączenia kilku suplementów diety dobrej jakości.

Z tego artykułu dowiesz się: 

• jak działają suplementy diety z grupy tych „na odporność”, 
• jakich składników dostarcza tran i jak wpływa na zdrowie, 
• co to są alkiloglicerole, 
• czym jest colostrum, 
• jak zdrowie jelit wpływa na układ immunologiczny, 
• czy można wskazać składniki mineralne niezbędne dla odporności. 

Jak działają suplementy diety z grupy tych „na odporność”?

Suplement nie „buduje odporności” sam z siebie, ale może dostarczać określonego składnika, który bierze udział w konkretnym etapie pracy układu immunologicznego.

• Jedne substancje uczestniczą w dojrzewaniu komórek odpornościowych. 
• Inne wpływają na komunikację między nimi. 
• Jeszcze inne oddziałują na szczelność bariery jelitowej albo na przebieg reakcji zapalnej. 

Każdy z tych obszarów można wspierać, ale zawsze w określonym zakresie i tylko wtedy, gdy istnieje realna potrzeba. Organizm nie funkcjonuje według schematu „im więcej, tym lepiej”. Układ odpornościowy reaguje na przeciążenia, zaburzenia równowagi czy niedobory (związane z niewystarczającą podażą lub zwiększonym zapotrzebowaniem). 

Suplementacja ma sens wtedy, gdy trafia w konkretny punkt, a nie wtedy, gdy próbujemy działać szeroko i bez kierunku. Dlatego tak często pojawia się rozczarowanie multiwitaminami, które dostarczają wszystko, ale równocześnie nic. Oczekiwanie jest ogólne, a działanie składników zawsze pozostaje wybiórcze. 

Tutaj jednak stawiamy wielki wykrzyknik (!). Bo wspomniana „multiwitamina” nie odnosi się do wieloskładnikowego preparatu o przemyślanym składzie. Możemy przecież wskazać takie produkty, które będą dobrej jakości. Odpowiednio dobrane substancje w jednym suplemencie mogą wspierać organizm wielokierunkowo. Mimo wszystko to nie ilość substancji powinna być wyznacznikiem jakości. W tym kontekście przestrzegamy bardziej przed nieświadomością niż przed konkretnym produktem. 

Częstym błędem pozostaje traktowanie odporności wyłącznie przez pryzmat infekcji. Tymczasem układ immunologiczny pracuje nieustannie, także wtedy, gdy nie chorujemy. Uczestniczy w kontroli stanu zapalnego, reaguje na uszkodzenia tkanek i współpracuje z mikrobiotą jelitową. Wsparcie odporności oznacza więc wpływ na wiele procesów jednocześnie, a nie tylko na zmniejszenie liczby przeziębień.

5 suplementów diety na wsparcie układu odpornościowego

W takim razie co będzie skuteczne? No i tutaj przechodzimy do sedna naszego kompendium. Poznaj 5 preparatów, które wzmacniają układ immunologiczny w różnych obszarach. 

1. Rosita Surowy Tran Z Wątroby Dorsza (witamina D, A i kwasy omega-3)
2. Rosita Olej Z Wątroby Chimery (alkiloglicerole, witamina D, A i kwasy omega-3)
3. Colostrum Od Krów Karmionych Trawą (naturalne związki bioaktywne) 
4. Smidge Sensitive Probiotic (korzystne szczepy bakterii) 
5. Nutriest Czysty Ekstrakt Z Ostryg (cynk i selen) 

Jakich składników dostarcza tran i jak wpływa na zdrowie?

Tran zwykle kojarzy się z dzieciństwem i zaleceniami, których nikt specjalnie nie tłumaczył. To skojarzenie sprawiło, że przez lata traktowano go jak prosty, niemal archaiczny suplement. A jednak! W dobrze dobranej suplementacji tran wcale nie jest rozwiązaniem ogólnym ani uniwersalnym. Działa wtedy, gdy rozumie się, dlaczego i u kogo ma sens.

Surowy tran z wątroby dorsza jest naturalną matrycą (nośnikiem), w której witamina A, witamina D oraz kwasy omega-3 występują razem, w proporcjach charakterystycznych tylko dla tłuszczu rybiego. I właśnie ta „współobecność” stanowi punkt wyjścia do zrozumienia jego działania. 

Witamina A

Witamina A uczestniczy w utrzymaniu ciągłości (bardziej specjalistycznie – integralności) błon śluzowych. Błony śluzowe – nabłonek wyściełający drogi oddechowe, przewód pokarmowy oraz układ moczowo-płciowy – są pierwszą fizyczną barierą kontaktu z drobnoustrojami. Gdy ich struktura ulega osłabieniu, patogeny mogą łatwiej przenikać w głąb organizmu.

Porównajmy je do sitka. Im większe dziury (mniejsza integralność), tym łatwiej coś przez nie przeleci, prawda? W takiej sytuacji układ odpornościowy musi reagować częściej i intensywniej, by mimo osłabienia pierwszej obrony, nie dać się pokonać. 

I tutaj pojawia się rola witaminy A, która wpływa na różnicowanie (dzielenie się) komórek nabłonkowych oraz utrzymanie ich prawidłowej budowy. Suplementacja tranu wspomaga więc pierwsze obronne mechanizmy („zmniejsza dziury w sitku”). 

Surowy tran z wątroby dorsza Rosita różni się od preparatów zawierających pojedyncze witaminy lub oczyszczone kwasy tłuszczowe. Po jego spożyciu wchłanianie witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A i D) przebiega bardzo sprawnie. To korzystny efekt, który jednocześnie wymaga większej ostrożności. 

Witamina A w formie naturalnej kumuluje się w organizmie. Jej nadmiar nie pozostaje obojętny. Z tego powodu tran nie należy do suplementów przeznaczonych do stosowania bez kontrolowania czasu i dawki. 

Witamina D

Dalej mamy witaminę D – składnik, którego brakuje większości z nas. Nie znajdziemy go w żywności w znaczących dla nas ilościach. Tran jest jednak wyjątkiem. 

Olej rybi jest bardzo dobrym (naturalnym) źródłem cholekalcyferolu. 

Witamina D reguluje aktywność komórek układu immunologicznego. Pobudza je, gdy są potrzebne i wycisza, kiedy już spełnią swoje zadania. Dotyczy to między innymi limfocytów i makrofagów. 

Z tego względu mówi się, że witamina D bierze udział w kontrolowaniu reakcji zapalnej, czyli właśnie w równoważeniu odpowiedzi obronnej organizmu. Zbyt słaba reakcja sprzyja infekcjom. Zbyt silna prowadzi do nadmiernego stanu zapalnego.

Kwasy omega-3

Kwasy omega-3, obecne w tranie w postaci EPA i DHA – kwas eikozapentaenowy i dokozaheksaenowy – wbudowują się w błony komórkowe. Związki są ich elementem budulcowym. 

Musisz wiedzieć, że błona nie pełni wyłącznie funkcji „osłonowej”. Jej skład decyduje o tym, w jaki sposób komórka reaguje na bodźce i jakie sygnały przekazuje dalej. 

EPA i DHA uczestniczą w wytwarzaniu cząsteczek regulujących przebieg reakcji zapalnej. Są to związki, które pomagają wygaszać nadmierną odpowiedź organizmu po zakończeniu reakcji obronnej. 

Gdy w diecie jest mało EPA i DHA, a jednocześnie dominują w niej tłuszcze charakterystyczne dla zachodniego modelu żywienia (nasycone kwasy tłuszczowe oraz tłuszcze omega-6), łatwiej dochodzi do rozwoju i utrzymywania się stanu zapalnego o niskim nasileniu. Niskim? Czyli niegroźnym? Wręcz przeciwnie. 

Stan zapalny o takim charakterze zwykle nie wiąże się z bólem ani zauważalnymi objawami. Często przebiega dyskretnie. Dlaczego jednak jest taki niebezpieczny? Układ odpornościowy pozostaje wówczas w trybie ciągłej czujności i przestaje reagować punktowo. Z czasem obniża się jego efektywność, a zdolność do szybkiej odpowiedzi na realne zagrożenia słabnie. Suplementując tran w uzasadnionych przypadkach, można ograniczać to zjawisko.

Co to są alkiloglicerole?

Olej z wątroby chimery (Ratfish Liver Oil), podobnie jak tran z dorsza, dostarcza witaminę A, witaminę D oraz kwasy omega-3. Mimo tego nie jest takim samym suplementem diety. Czym więc się od niego różni? Cechuje się obecnością dodatkowej grupy związków lipidowych, które w klasycznym tranie praktycznie nie występują. Chodzi o alkiloglicerole. 

Alkiloglicerole należą do naturalnych lipidów eterowych. W organizmie człowieka naturalnie występują w niewielkich ilościach (głównie w szpiku kostnym, śledzionie oraz mleku kobiecym). Ich obecność w tych tkankach od lat zwraca uwagę naukowców, ponieważ obszary te pozostają ściśle powiązane z układem odpornościowym i procesami krwiotworzenia. 

Alkiloglicerole nie są witaminami ani klasycznymi kwasami tłuszczowymi. Stanowią odrębną grupę związków o specyficznej budowie chemicznej, która warunkuje ich zachowanie w organizmie.

Na poziomie komórkowym alkiloglicerole wpływają na środowisko błon komórkowych oraz na sposób komunikacji między komórkami układu odpornościowego. Związki te uczestniczą w regulacji aktywności makrofagów – komórek odpowiedzialnych za pierwszą reakcję obronną organizmu. Makrofagi rozpoznają patogeny, rozpoczynają odpowiedź immunologiczną i przekazują sygnały kolejnym strukturom układu odpornościowego. Obecność alkilogliceroli sprzyja bardziej uporządkowanej i adekwatnej reakcji na bodźce.

Zwraca się również uwagę na ich związek z procesami zachodzącymi w szpiku kostnym. Szpik pozostaje miejscem powstawania komórek krwi, w tym leukocytów (białych krwinek – ważnych komórek odpornościowych). Z racji tego, że alkiloglicerole występują tam naturalnie, zaczęto przyglądać się ich właściwościom pod kątem udziału w regulacji dojrzewania i funkcjonowania komórek odpornościowych. 

Ważny jest także kontekst zapalny. Alkiloglicerole wpływają na przebieg reakcji zapalnej, sprzyjając jej wygaszaniu po spełnieniu funkcji obronnej. Podobnym działaniem wyróżniają się także inne (już wcześniej wspomniane) składniki. Zaznaczmy jednak, że podobne właściwości wzajemnie się uzupełniają i w tym przypadku raczej nie można mówić o tym, że jeden składnik może zastąpić drugi. 

Czym jest colostrum?

Colostrum to pierwsza wydzielina po porodzie bogata w związki bioaktywne, które wspierają barierę jelitową i odpowiedź obronną.

Colostrum (inaczej siara) jest pierwszą wydzieliną gruczołu mlekowego po porodzie. Pojawia się jeszcze przed rozpoczęciem właściwej laktacji i ma zupełnie inny skład niż mleko dojrzałe. Jego objętość jest niewielka, a stężenie substancji aktywnych wyjątkowo wysokie.

To substancja biologicznie czynna. W tym przypadku takie określenie odnosi się do tego, że obecne w colostrum związki nie są wykorzystywane przez nasz organizm wyłącznie jako źródło energii lub budulca. Uczestniczą w przekazywaniu sygnałów, regulacji dojrzewania tkanek oraz odpowiedzi obronnej organizmu.

Co ciekawe, skład pierwszego mleka pokazuje bardzo jasno, jakie obszary organizmu wymagają wsparcia na samym początku życia. Układ odpornościowy noworodka pozostaje niedojrzały. Bariera jelitowa dopiero się kształtuje. Kontakt ze środowiskiem zewnętrznym zaczyna się nagle i intensywnie. Colostrum zawiera dokładnie te składniki, które pomagają przejść przez ten etap adaptacji. Nie przypadkiem dominują w nim białka ochronne, czynniki regulujące wzrost tkanek oraz związki wspierające kontrolę reakcji immunologicznej.

Odnosimy się tutaj do okresu wczesnego dzieciństwa. Obecnie wiemy jednak, że suplementowanie składników colostrum (Colostrum Od Krów Karmionych Trawą) może korzystnie wpływać na odporność na każdym etapie naszego życia. Dzięki temu nasz organizm „otrzymuje” zestaw substancji, które przygotowują jelita, układ immunologiczny oraz mechanizmy obronne do bardziej efektywnej pracy.

Najważniejsze składniki colostrum to: 

• immunoglobuliny (głównie IgG) – białka, które rozpoznają drobnoustroje i ułatwiają ich neutralizację. Mogą wspomagać pierwszą warstwę ochrony w okresie, gdy nasza własna produkcja przeciwciał z różnych przyczyn pozostaje ograniczona; 
• laktoferyna – białko wiążące żelazo, przez co ogranicza dostępność tego pierwiastka dla bakterii. Wspiera kontrolę mikrobiologiczną oraz sprzyja równowadze w obrębie jelit; 
• lizozym – enzym, który rozkłada ściany komórkowe niekorzystnych bakterii. Działa miejscowo, głównie w obrębie błon śluzowych; 
• czynniki wzrostowe (m.in. IGF, TGF) – to związki sygnałowe regulujące dojrzewanie nabłonka jelitowego. Uczestniczą w odbudowie i uszczelnianiu bariery jelitowej; 
• oligosacharydy mleka – węglowodany niewykorzystywane jako źródło energii. Stanowią pożywkę dla korzystnych bakterii jelitowych i wspierają kształtowanie zdrowej mikrobioty; 
• peptydy bogate w prolinę (PRP) – krótkie fragmenty białek, które wpływają na regulację odpowiedzi immunologicznej. Sprzyjają równowadze między aktywnością a wygaszaniem reakcji obronnej.
• albuminy i globuliny – białka transportowe oraz ochronne – uczestniczą w wiązaniu i przenoszeniu różnych cząsteczek w środowisku jelitowym.

Jak zdrowie jelit wpływa na układ immunologiczny?

Czy wiesz, że każdy szczep bakterii probiotycznych ma swoiste (własne) właściwości biologiczne, inne miejsca kolonizacji oraz odmienny sposób wpływania na układ odpornościowy?

Suplementacja probiotyków ma sens wtedy, gdy wykorzystuje szczepy naturalnie obecne w ludzkim przewodzie pokarmowym albo takie, które potrafią współpracować z nim w przewidywalny sposób. 

W tym kontekście zestaw szczepów zawartych w Smidge Sensitive Probiotic tworzy spójną, fizjologicznie uzasadnioną kompozycję.

Znaczna część komórek odpornościowych znajduje się w obrębie jelit. Kontakt bakterii z nabłonkiem jelitowym wpływa na dojrzewanie tej części układu immunologicznego, regulację reakcji zapalnej oraz utrzymanie tolerancji immunologicznej. 

Probiotyki nie „pobudzają odporności” wprost. Uczestniczą w uczeniu układu odpornościowego właściwej reakcji na bodźce (te pokarmowe, ale i infekcyjne). 

W probiotyku Smidge Sensitive znajduje się 8 szczepów (7 szczepów ludzkiej mikroflory i 1 szczep mikroflory roślinnej): 

• Bifidobacterium bifidum,
• Bifidobacterium breve,
• Bifidobacterium infantis,
• Bifidobacterium lactis,
• Bifidobacterium longum,
• Lactobacillus gasseri,
• Lactobacillus salivarius,
• Lactobacillus plantarum.

Szczepy typowe dla ludzkiej mikroflory wspierają fizjologiczne warunki w obrębie błony śluzowej jelit. Układ odpornościowy otrzymuje – można powiedzieć – mocniejsze sygnały dotyczące tego, które reakcje wymagają zwiększenia zaangażowania, a które wygaszenia. 

Jak możesz zauważyć, ponownie chodzi tutaj o utrzymywanie równowagi w ogólnym pobudzeniu odpowiedzi immunologicznej organizmu. 

Uwzględnienie szczepu roślinnego w całej kompozycji wzmacnia odporność środowiska jelitowego na zmienne warunki. Tego typu bakterie lepiej znoszą wahania pH, obecność kwasów żółciowych oraz przejściowe zaburzenia mikrobioty. Ich obecność wspiera ciągłość funkcjonowania szczepów naturalnie występujących w naszym przewodzie pokarmowym (ma to znaczenie szczególnie dla osób z nadwrażliwością jelitową lub pacjentów stosujących antybiotykoterapię). 

Warto zaznaczyć, że działanie probiotyków jest szczepozależne, a obecność w jelicie bywa przejściowa – zwykle utrzymuje się głównie podczas suplementacji.

Czy można wskazać składniki mineralne niezbędne dla odporności?

Wiemy, jakie są potrzeby naszego organizmu. Rekomendacje dotyczące ilości spożycia konkretnych składników w diecie są związane właśnie z nimi. To ile witamin, mikro- i makroelementów potrzebujesz, jest uwarunkowane sposobem pracy Twoich mięśni, jelit, płuc, nerwów czy właśnie narządów układu immunologicznego. 

Każda ze struktur w organizmie potrzebuje innych składników do tego, by przeprowadzać niezbędne procesy. Z tego względu można wskazać witaminy i składniki mineralne, których odpowiednia podaż będzie wspierać poszczególne obszary Twojego ciała. 

Które z nich są najważniejsze dla Twojej odporności? O witaminach (A i E) oraz kwasach tłuszczowych już sobie powiedzieliśmy. Co jednak ze składnikami mineralnymi? Tutaj najwięcej uwagi należy poświęcić dwóm. Weźmy pod lupę cynk i selen. 

Cynk

Cynk należy do pierwiastków, które w organizmie występują w bardzo małych ilościach. Mimo tego jego obecność warunkuje pracę setek enzymów oraz białek regulatorowych.

Istnieją struktury białkowe, które nazywane są palcami cynkowymi. Brzmi dość dziwnie, ale to prawdziwy termin naukowy, który odnosi się do takich fragmentów białek, których przestrzenna budowa jest stabilizowana właśnie przez jon cynku. 

Palce cynkowe uczestniczą w wiązaniu DNA i RNA oraz w regulacji ekspresji genów. Ekspresja genów to z kolei proces, w którym informacja zapisana w genie jest „odczytywana” przez komórkę i wykorzystywana do wytworzenia konkretnego białka lub cząsteczki RNA. W ten sposób palce cynkowe wpływają na to, które geny w danej chwili są „aktywne”, a które pozostają wyciszone. Bez nich synteza wielu białek związanych z odpowiedzią immunologiczną ulega zahamowaniu.

Cynk pozostaje niezbędny dla aktywności enzymów obecnych w komórkach odpornościowych (m.in. w neutrofilach i komórkach NK), które odpowiadają za szybkie rozpoznawanie i eliminację patogenów na bardzo wczesnym etapie zakażenia. Przy niedostatecznej podaży cynku ich aktywność spada, a pierwsza odpowiedź obronna organizmu traci skuteczność.

Cynk uczestniczy również w syntezie tymuliny – hormonu grasicy, który warunkuje sprawność odpowiedzi immunologicznej zależnej od limfocytów T. Obniżone stężenie cynku wiąże się z mniejszą zdolnością organizmu do reagowania na nowe antygeny oraz z osłabieniem odpowiedzi, która naturalnie kształtuje się po przebytej infekcji. 

Niedobór cynku nie zawsze daje bardzo wyraźne objawy. Najczęściej rozwija się stopniowo, a pierwsze sygnały wyczerpywania się zasobów w organizmie (które nie są duże nawet przy regularnej podaży) zwykle pojawiają się właśnie w obrębie naszej odporności. Infekcje pojawiają się częściej, trwają dłużej i mają cięższy przebieg. Stąd też tak ważna jest regularna podaż tego składnika. Suplementacja może nam w tym zauważalnie pomóc. 

Selen

Selen również należy do pierwiastków śladowych, których obecność warunkuje stabilność pracy układu odpornościowego. W organizmie człowieka występuje jako składnik selenoprotein – wyspecjalizowanych białek enzymatycznych. Enzymy uczestniczą w neutralizacji reaktywnych form tlenu, które powstają podczas infekcji oraz reakcji zapalnej.

Musisz wiedzieć, że reaktywne formy tlenu (dokładnie te same, których nadmiar tak usilnie próbujemy zwalczać) są nam potrzebne. W trakcie odpowiedzi immunologicznej komórki obronne intensywnie produkują wolne rodniki. Proces ten umożliwia niszczenie patogenów. Wymaga jednak ścisłej kontroli. Bez odpowiedniego zaplecza antyoksydacyjnego (enzymów) może dochodzić do uszkodzeń własnych komórek odpornościowych. 

Tutaj wkracza selen. To właśnie ten składnik mineralny zabezpiecza enzymy przed przedwczesnym zużyciem oraz utratą sprawności. W efekcie odpowiedź obronna może przebiegać sprawniej i krócej.

Selen pozostaje także istotny dla pracy tarczycy – a jej funkcjonowanie wpływa pośrednio na odporność. Enzymy zależne od selenu uczestniczą w przemianach hormonów gruczołu tarczycowego, które regulują tempo metabolizmu oraz dostępność energii dla komórek (w tym także komórek układu immunologicznego). 

Zaburzenia w tym obszarze często współwystępują właśnie z osłabioną odpornością oraz wydłużonym czasem regeneracji po chorobie.

Zapotrzebowanie na selen bywa trudne do pokrycia dietą. Zawartość pierwiastka w żywności zależy od jego obecności w glebie, która w wielu regionach Europy pozostaje niska. Stąd też rozważne i świadome sięganie po preparaty dostarczające selen może pomóc nam w profilaktyce niedoborów tego składnika.

Cynk i selen – naturalna suplementacja

Ostrygi to jedno z najbogatszych naturalnych źródeł cynku i selenu – minerałów ważnych dla sprawnej odpowiedzi immunologicznej.

Zapotrzebowanie na cynk i selen może wzrastać w okresach zwiększonego stresu fizjologicznego, intensywnej aktywności fizycznej, ograniczonej różnorodności diety lub przy niskim spożyciu produktów pochodzenia zwierzęcego (szczególnie morskiego – ryb i owoców morza). 

W takich sytuacjach sama dieta może być po prostu niewystarczająca. Suplementacja pierwiastków, które będą pochodzić z naturalnych źródeł, może w tych przypadkach wspierać stabilność odpowiedzi immunologicznej, bez jej nadmiernej stymulacji.

Przykładem preparatu o prostym i przejrzystym składzie pozostaje już wymieniony wcześniej Nutriest Czysty Ekstrakt Z Ostryg. Ostrygi są jednym z najbogatszych naturalnych źródeł cynku oraz selenu, którego na próżno jest szukać w codziennej diecie Polaków. 

W ostrygach (a co za tym idzie także w suplementach diety, które są produkowane z wykorzystaniem ekstraktu z tych owoców morza) cynk i selen nie występują jako pojedyncze, „gołe” jony. Są częścią naturalnej struktury tkanki zwierzęcej. Oba pierwiastki pozostają związane z białkami, aminokwasami oraz innymi składnikami mineralnymi. To ma znaczenie, ponieważ efektywność wchłaniania minerałów w jelicie zależy właśnie od ich formy. Gdy pierwiastek trafia do przewodu pokarmowego razem z naturalnymi nośnikami, proces jego przyswajania przebiega sprawniej. Ryzyko zaburzeń wchłaniania albo efektu „konkurowania” z innymi minerałami jest wtedy mniejsze niż przy wysokich dawkach syntetycznych soli.

Bibliografia

1. Bodur, M., Yilmaz, B., Ağagündüz, D., & Ozogul, Y. (2025). Immunomodulatory Effects of Omega‐3 Fatty Acids: Mechanistic Insights and Health Implications. Molecular Nutrition & Food Research, 69(10), e202400752.

2. Maliha, A., Tahsin, M., Fabia, T. Z., Rahman, S. M., & Rahman, M. M. (2024). Pro-resolving metabolites: Future of the fish oil supplements. Journal of Functional Foods, 121, 106439.

3. Demay, M. B., Pittas, A. G., Bikle, D. D., Diab, D. L., Kiely, M. E., Lazaretti-Castro, M., ... & McCartney, C. R. (2024). Vitamin D for the prevention of disease: an endocrine society clinical practice guideline. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 109(8), 1907-1947.

4. Dempsey, M., Rockwell, M. S., & Wentz, L. M. (2023). The influence of dietary and supplemental omega-3 fatty acids on the omega-3 index: A scoping review. Frontiers in Nutrition, 10, 1072653.

5. Brown, C. C., & Noelle, R. J. (2015). Seeing through the dark: new insights into the immune regulatory functions of vitamin A. European journal of immunology, 45(5), 1287-1295.

6. Sultanov, R., Ermolenko, E., Poleshchuk, T., & Kasyanov, S. (2022). Alkyl glycerol ethers as adaptogens. Marine Drugs, 21(1), 4.

7. Rao, Z., Lackner, K., Dorigatti, I., Brigo, N., Kummer, D., Hoang, M. B., ... & Watschinger, K. (2025). Alkylglycerol monooxygenase represses prostanoid biosynthesis in a sex-dependent manner. Cell & Bioscience, 15(1), 80.

8. Jones, A. W., March, D. S., Curtis, F., & Bridle, C. (2016). Bovine colostrum supplementation and upper respiratory symptoms during exercise training: a systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. BMC Sports Science, Medicine and Rehabilitation, 8(1), 21.

9. Dziewiecka, H., Buttar, H. S., Kasperska, A., Ostapiuk-Karolczuk, J., Domagalska, M., Cichoń, J., & Skarpańska-Stejnborn, A. (2022). A systematic review of the influence of bovine colostrum supplementation on leaky gut syndrome in athletes: diagnostic biomarkers and future directions. Nutrients, 14(12), 2512.

10. Drózd, M., Straszak, D., Widelska, G., & Dymek, A. Probiotyki–właścwiości lecznicze, zastosowanie i znaczenie w medycynie. Badania i Rozwój Młodych Naukowców w Polsce, 68.

11. Bigos, M. (2021). Patologia infekcyjna–znaczenie odporności populacyjnej, probiotyki i prebiotyki. Zagrożenia zdrowia publicznego. Część 2. Zdrowie człowieka a środowisko.

12. Stoffaneller, R., & Morse, N. L. (2015). A review of dietary selenium intake and selenium status in Europe and the Middle East. Nutrients, 7(3), 1494-1537.

13. Mońka, I., & Wiechuła, D. (2017). Znaczenie cynku dla organizmu ludzkiego w aspekcie suplementacji tego pierwiastka. In Annales Academiae Medicae Silesiensis (No. 71, pp. 314-325). Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach.

14. Wessels, I., Fischer, H. J., & Rink, L. (2021). Dietary and physiological effects of zinc on the immune system. Annual review of nutrition, 41(1), 133-175.

15. Rychlik, E., Stoś, K., Woźniak, A., Mojska, H. (2024). Normy żywienia dla populacji Polski. Warszawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy.