Wpływ tranu na zdrowie – sprawdzony sposób na odporność – co warto wiedzieć? 

Tran z wątroby dorsza w surowej postaci – dawniej trudny do przełknięcia, dziś doceniany za swoją czystość i moc.

Wielu dorosłych pamięta smak tranu z dzieciństwa. Łyżka tłustego płynu podawana przed szkołą, cierpliwie znoszona dla zdrowia (często z ogromnym trudem). Rodzice ufali, że tran chroni przed przeziębieniami i wzmacnia odporność, choć nikt wtedy nie analizował jego składu ani nie szukał potwierdzenia w badaniach naukowych. Wiedza przekazywana z pokolenia na pokolenie była oparta bardziej na doświadczeniu niż na faktach.

Dziś mamy dostęp do ogromnej ilości rzetelnych informacji. Wiemy, że picie tranu ma swoje uzasadnienie. To produkt, który jest źródłem bardzo korzystnych kwasów tłuszczowych – takich, o które ciężko jest zadbać w codziennej diecie bez stosowania suplementów.

Z tego artykułu dowiesz się:

• czym jest tran;
• jak produkowany jest tran;
• jaki jest skład odżywczy tranu;
• jak poszczególne składniki tranu wpływają na odporność. 

Czym jest tran?

Tran to tłuszcz pozyskiwany z wątroby ryb morskich. Szczegółowo trzymając się definicji, określenie „tran” odnosi się wyłącznie do produktów z wątroby dorsza. W innych przypadkach poprawniej jest mówić o „oleju z...”. Potocznie jednak oba pojęcia stosuje się zamiennie. Czy to duże uproszczenie? Niekoniecznie. Jednak warto być świadomym nazewnictwa, by nie dać się wprowadzić w błąd podczas wyboru suplementów. 

Skoro zaczęliśmy od nostalgii dzieciństwa, nie sposób jej teraz pominąć.

Dawniej tran miał bardzo charakterystyczny zapach i smak. Był gęsty, ciężki, o wyraźnie rybnym aromacie, a jego posmak w ustach towarzyszył często przez cały poranek (jak nie dłużej) Za ten dość nieprzyjemny efekt odpowiadał proces fermentacji lub jełczenia tłuszczu. Proces jego wytwarzania był prosty. Surowiec podgrzewano, a olej oddzielał się od resztek tkanek. Nie istniały technologie, które umożliwiałyby dokładne oczyszczanie czy łagodzenie smaku. Produkt trafiał do butelek w formie, którą trudno byłoby dziś zaakceptować. Miał mętną barwę, intensywny zapach i tłustą konsystencję.

Całe szczęście tran, który dzisiaj możemy regularnie suplementować to zupełnie inny produkt. Olej z wątroby dorsza Rosita powstaje w warunkach, które bardziej przypominają rzemieślniczy proces niż przemysłową produkcję. Surowcem są świeże wątroby dzikich dorszy poławianych w chłodnych wodach norweskich fiordów. Każda partia powstaje w małej skali, z zachowaniem naturalnych właściwości oleju. Zamiast intensywnego rafinowania stosuje się łagodną metodę pozyskiwania tłuszczu – tak, by zachować jego pierwotny skład i świeżość.

Olej ma delikatną konsystencję, jasną barwę i naturalny zapach świeżych ryb morskich. Nie wymaga sztucznych aromatów ani dodatków maskujących smak. To produkt, który zachowuje autentyczność i czystość – taką, jaką cenili dawni norwescy rybacy.

Jak produkowany jest tran?

Tran wysokiej jakości pochodzi z dzikich ryb poławianych w zimnych wodach Norwegii – to one gwarantują czystość i naturalność surowca.

Olej w suplementach może pochodzić z wątroby dorsza, halibuta, plamiaka, rekina, anchoas lub chimery pospolitej (Chimaera monstrosa).

Wątroba chimery to wyjątkowo tłusty narząd, który zawiera cenny olej o wysokiej czystości i stabilności. Olej pozyskiwany z tego gatunku trafia często do preparatów premium.

Proces produkcji zaczyna się od pozyskania świeżego surowca. Tutaj warto zauważyć, że na rynku dostępne są produkty, które różnią się od siebie już tym etapem. Można wskazać takie, w których tran pozyskuje się z ryb hodowlanych, i te, w których pierwszym etapem „produkcji” jest połów dziko żyjących ryb. 

Produkty z tej drugiej kategorii mają zwykle wyższą jakość. Ryby żyją w naturalnym środowisku, odżywiają się planktonem i drobnymi skorupiakami. Co się z tym wiąże? Pozyskany surowiec ma lepszy skład tłuszczu – większy udział kwasów omega-3 i mniejsze ryzyko zanieczyszczeń chemicznych typowych dla pasz hodowlanych.

Wątroby oddziela się od ryb zaraz po złowieniu. Następnie produkty trafiają do specjalnych chłodni, w których temperatura utrzymuje się na poziomie spowalniającym proces utleniania tłuszczu. To ważny etap – jeśli ryba nie zostanie odpowiednio zabezpieczona, jakość oleju drastycznie spada.

W przypadku wielu produktów w kolejnych etapach surowiec poddaje się delikatnemu podgrzaniu. Celem procedury jest oddzielenie tłuszczu od reszty tkanek. Są jednak suplementy, w których produkcji stosuje się inne metody pozyskiwania oleju. Takie, które korzystnie wpływają na jakość otrzymywanego surowca. W produkcji tranu Rosita nie wykorzystuje się podgrzewania – procedurę zastępuje się ekstrakcją na zimno. Dzięki temu kwasy tłuszczowe i inne składniki aktywne obecne w tranie są maksymalnie zabezpieczone. 

W ten sposób powstaje surowy olej, który sam w sobie nie nadaje się jeszcze do spożycia. Zawiera pozostałości białek, barwniki i naturalne zanieczyszczenia. Dlatego przechodzi proces rafinacji.

Rafinacja to etap, który decyduje o jakości końcowego produktu. Uwzględnia oczyszczanie, filtrację, neutralizację zapachu i usunięcie metali ciężkich. Wysokiej klasy tran zachowuje wtedy wszystkie wartościowe składniki, ale traci rybi posmak.

Następnie olej jest standaryzowany. Tylko taki tran można nazwać produktem wysokiej jakości. Jak to sprawdzić? Każda partia wybranego suplementu powinna mieć dokładnie określoną zawartość witamin i kwasów tłuszczowych. Takich informacji najlepiej szukać w tabeli wartości odżywczych umieszczonej na etykiecie tranu.

Ostatni etap to rozlew do szczelnych i ciemnych (brązowych, czarnych lub granatowych) butelek. Odpowiednie opakowania chronią tłuszcz przed światłem i tlenem. 

Choć obie kwestie mogą wydawać się nieistotnymi szczegółami, to właśnie one decydują, czy tran zachowa świeżość przez cały okres przydatności. 

Warto zwracać na to uwagę podczas zakupów. Jeżeli produkt ma jasne opakowanie, brakuje na nim informacji o zawartości składników aktywnych lub ma zaskakująco niską cenę, to naprawdę nie warto w niego inwestować. Dość mocne stwierdzenie, ale jakże prawdziwe. 

Dobry tran to taki, który ma jasno określone źródło pochodzenia, przejrzysty skład i potwierdzoną czystość. Wtedy można mówić o produkcie, który rzeczywiście ma wartość dla zdrowia i odporności. 

Jaką? Po dość długim wprowadzeniu możemy do tego przejść.  

Skład odżywczy tranu

Tran jest tłuszczem naturalnie bogatym w związki, których na co dzień brakuje w diecie większości osób. 

Na co warto zwrócić uwagę? Na to, że jego skład odżywczy nie wynika z procesów wzbogacania surowca. Witaminy obecne w tranie pochodzą z wątroby ryb – narządu, który w ich organizmach pełni funkcję magazynu tłuszczów (nienasyconych kwasów tłuszczowych) i rozpuszczalnych w nich substancji – witamin A, D3 i E. 

Największą część tranu stanowią nienasycone kwasy tłuszczowe, przede wszystkim EPA (kwas eikozapentaenowy) i DHA (kwas dokozaheksaenowy). Czy wiesz, że to właśnie one nadają tłuszczowi płynną konsystencję nawet w niskich temperaturach? 

Oprócz nich występują mniejsze ilości kwasu alfa-linolenowego i innych związków lipidowych, które wspólnie tworzą charakterystyczny profil tłuszczu morskiego. Chociaż jest to produkt odzwierzęcy, nie ma wiele wspólnego z tymi produktami, które są bogate w nasycone (te „niezdrowe”) kwasy tłuszczowe.

Czym różnią się poszczególne rodzaje produktów – tranu z wątroby dorsza (Rosita Surowy Tran Z Wątroby Dorsza) i olej z wątroby chimery (Rosita Olej Z Wątroby Chimery)? Oba preparaty są źródłem:

• witaminy A (retinolu),
• witaminy D (cholekalcyferolu), 
• witaminy E (alfa-tokoferolu),
• oraz wspomnianych już wcześniej wielonienasyconych kwasów tłuszczowych. 

Suplementy odróżnia zawartość alkilogliceroli, których jest znacznie więcej w tranie z wątroby chimery. 

Czym są alkiloglicerole?

Alkiloglicerole to naturalne związki tłuszczowe. W przeciwieństwie do typowych trójglicerydów, które dominują w większości olejów, cząsteczka alkiloglicerolu zawiera wiązanie eterowe zamiast estrowego. 

Tutaj wkrada się trochę chemii, ale – nie zagłębiając się w szczegóły – najważniejszy jest fakt tego, że taka struktura sprawia, że te związki lipidowe są bardziej odporne na utlenianie i mają inną aktywność biologiczną. Występują naturalnie w szpiku kostnym, wątrobie niektórych ryb oraz w mleku ssaków. 

Jak działają w organizmie? W ten sposób płynnie możemy przejść do właściwości prozdrowotnych oleju z wątroby dorsza i oleju z wątroby chimery.

Tran a odporność – efekty suplementacji tranu

Jesień bez infekcji? Suplementacja tranem może wspierać odporność już od najmłodszych lat.

Rozłóżmy to na czynniki pierwsze. 

Witamina D3

Od niej warto zacząć, bo to jeden z najważniejszych składników tranu w kontekście suplementacji dla odporności – biorąc pod uwagę to, że większość Polaków ma jego niedobory. 

Witamina D3 nie działa jedynie na kości (z tym najczęściej ją utożsamiamy) – bezpośrednio wpływa również na komórki układu immunologicznego. W ich błonach znajdują się receptory, które reagują na jej obecność. 

Gdy witamina D3 trafia do organizmu, uruchamia wrodzone mechanizmy obronne. Komórki odpornościowe zaczynają wytwarzać naturalne związki o działaniu przeciwdrobnoustrojowym, które neutralizują bakterie i wirusy już na wczesnym etapie kontaktu.

Dzięki niej układ odpornościowy reaguje szybciej i skuteczniej, ale bez nadmiernej aktywacji, która mogłaby prowadzić do stanów zapalnych. 

Witamina A

Retinol i jego pochodne (aktywne formy witaminy A) wspierają komórki błon śluzowych, które stanowią pierwszą linię obrony organizmu. Nabłonek nosa, gardła, jelit i płuc tworzy fizyczną barierę chroniącą nas przed drobnoustrojami. Witamina A pomaga w odbudowie tych tkanek i w utrzymaniu ich szczelności.

Bierze także czynny udział w procesie dojrzewania limfocytów – komórek, które rozpoznają i zapamiętują patogeny. Dzięki temu układ odpornościowy jest w stanie szybciej reagować przy kolejnym kontakcie z tym samym wirusem lub bakterią. 

Witamina E

Tokoferole są naturalnymi przeciwutleniaczami, które najliczniej występują w produktach bogatych w tłuszcze – w olejach z wątroby ryb morskich jest ich wyjątkowo dużo. W kontekście odporności ich zadanie polega na ochronie błon komórkowych przed utlenianiem. 

Za zagrożenie, na które jesteśmy narażeni, odpowiadają wolne rodniki pojawiające się każdego dnia w naszym organizmie – w przebiegu naturalnych procesów biochemicznych i pod wpływem działania szkodliwych czynników środowiskowych.

Warunkiem prawidłowego działania każdej komórki układu immunologicznego jest utrzymywanie stabilnej błony komórkowej – tylko wtedy układ odpornościowy jest w stanie rozpoznawać zagrożenia. Witamina E „pilnuje”, by tłuszcze w tych błonach nie ulegały uszkodzeniom. 

Dzięki witaminie E limfocyty i makrofagi (komórki obronne) zachowują sprawność i mogą skutecznie reagować na infekcje. Przy jej niedoborach reakcje odpornościowe przebiegają znacznie wolniej (patogeny mają więcej czasu, by się namnażać) i mniej dokładnie (nawet jeśli zagrożenie zostanie „wykryte”, to nie zawsze może zostać w 100% wyeliminowane). 

Alkiloglicerole 

Alkiloglicerole są rzadko spotykane w żywności (olej z wątroby chimery można uznać za wyjątek). Poza tym występują głównie w szpiku kostnym i mleku matki. I tutaj powinno zapalić się nam światełko. Pokarm matki ma bardzo złożony i „przemyślany” skład. Natura dokładnie wie, czego potrzeba rozwijającemu się dziecku. Alkiloglicerole są jednymi z tych składników, które wspierają odporność noworodka. 

W przypadku odporności dorosłych mogą pełnić podobne funkcje. Aktywują komórki układu immunologicznego (między innymi makrofagi i granulocyty). Zwiększają też zdolność limfocytów do wytwarzania przeciwciał – białek, które „rozpoznają” zagrożenie i neutralizują je już na wczesnym etapie infekcji. 

Co mówi nauka? Efekty suplementacji tranem 

Badania nad tranem trwają od kilkudziesięciu lat. Ich kierunek zmieniał się wraz z rozwojem wiedzy o układzie odpornościowym. Kiedyś oceniano głównie wpływ suplementacji na częstość infekcji sezonowych, dziś analizuje się także markery zapalne, funkcje komórek odpornościowych i skład mikrobioty jelitowej. W większości badań obserwacyjnych osoby regularnie przyjmujące tran chorowały rzadziej, a infekcje – jeśli się pojawiały – miały łagodniejszy przebieg. 

Bibliografia 

1. Żurek, N., Szwerc, W., Bilek, M., Słowik, K., & Kocjan, R. (2018). Zawartość wybranych pierwiastków w tranach płynnych dostępnych na rynku krajowym. Bromatologia i Chemia Toksykologiczna, 51(4).

2. Zdrojewicz, Z., Adamek, M., Machelski, A., & Wójcik, E. (2015). The influence of fatty acids (omega) contained in fish on the man organism. Medycyna Rodzinna.

3. Rychlik, E., Stoś, K., Woźniak, A., Mojska, H. (2024). Normy żywienia dla populacji Polski. Warszawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy.

4. Balwierz, R., Niedźwiecka, A., Biernat, P., Jasińska-Balwierz, A., Schäfer, N. M., Osowski, M., & Skotnicka-Graca, U. (2022). Znaczenie i rola witaminy D w praktyce farmaceutycznej. Farmacja Polska, 78(2).

5. Ao, T., Kikuta, J., & Ishii, M. (2021). The effects of vitamin D on immune system and inflammatory diseases. Biomolecules, 11(11), 1624.

6. Martens, P. J., Gysemans, C., Verstuyf, A., & Mathieu, C. (2020). Vitamin D’s effect on immune function. Nutrients, 12(5), 1248.

7. Amimo, J. O., Michael, H., Chepngeno, J., Raev, S. A., Saif, L. J., & Vlasova, A. N. (2022). Immune impairment associated with vitamin A deficiency: insights from clinical studies and animal model research. Nutrients, 14(23), 5038.

8. Lee, G. Y., & Han, S. N. (2018). The role of vitamin E in immunity. Nutrients, 10(11), 1614.

9. Gutiérrez, S., Svahn, S. L., & Johansson, M. E. (2019). Effects of omega-3 fatty acids on immune cells. International Journal of Molecular Sciences, 20(20), 5028.

10. Qian, L., Zhang, M., Wu, S., Zhong, Y., Van Tol, E., & Cai, W. (2014). Alkylglycerols modulate the proliferation and differentiation of non-specific agonist and specific antigen-stimulated splenic lymphocytes. PLoS One, 9(4), e96207.

11. Hansen, M. W., Ørn, S., Erevik, C. B., Bjørkavoll-Bergseth, M. F., Skadberg, Ø., Melberg, T. H., ... & Kleiven, Ø. (2021). Regular consumption of cod liver oil is associated with reduced basal and exercise-induced C-reactive protein levels; a prospective observational trial: A NEEDED (The North Sea Race Endurance Exercise Study) 2014 sub-study. Journal of the International Society of Sports Nutrition, 18(1), 51.

12. Linday, L. A. (2010). Cod liver oil, young children, and upper respiratory tract infections. Journal of the American College of Nutrition, 29(6), 559-562.

13. Shader, R. I. (2015). Some reflections on the microbiome and obesity. Clinical Therapeutics, 37(5), 925-927.

14. Bielecka-Kowalska, N. P., & Lewkowicz, N. (2024). How Fish and Shark-Derived Oils Affect Antiviral Immune Response–A Narrative Review.

15. Sasie, S. D., Abayneh, A., Wodajo, B., Azage, M., & Aragaw, F. M. (2022). Impact of cod liver oil consumption in infants and children: A systematic review.